Eindpunt van de wandeling.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Nationaal Archief (8 mei 1945)
---
Transcript 'Het Victorieplein'
Eindpunt van de wandeling. Van hier tot de Berlagebrug stond op 8 mei 1945, de dag van de bevrijding van Amsterdam, een dichte menigte de binnenrijdende Canadese troepen toe te juichen.
De bevrijding van Amsterdam verliep rommelig. Zaterdag 5 mei 1945 heerste er feestvreugde in Amsterdam over de capitulatie van de Duitse bezettingsmacht. Maar de Duitsers waren er nog; het kwam tot vuurgevechten tussen Nederlanders en Duitsers. Tijdens zo’n vuurgevecht op maandag 7 mei op de Dam, die volstond met feestvierende mensen, vielen tweeëntwintig doden en meer dan honderd gewonden.
Een verkenningseenheid Britse gevechtswagens was die dag de stad binnengereden. Het verzet arresteerde NSB-ers. Een aantal Amsterdammers ging zich te buiten aan wraakacties; vrouwen die met Duitsers waren omgegaan (‘moffenhoeren’) werden kaalgeknipt. Dan, dinsdag 8 mei: de grootse intocht, via de Berlagebrug, van de Canadese troepen – de nieuwe en zeer tijdelijke bezettingsmacht.
Vijfendertig jaar later, op Bevrijdingsdag 5 mei 1980, deden Canadese oud-strijders hun triomfantelijke intocht nog eens over. De schrijver en beeldhouwer Jan Wolkers heeft dit gegeven gebruikt in zijn roman De perzik van onsterfelijkheid (1980). Wolkers woonde rond 1980 zelf in de Rivierenbuurt, en wel in een atelierwoning in de Zomerdijkstraat 22, waar eerder Gerrit van der Veen woonde. Als beeldhouwer vervaardigde Jan Wolkers voor Amsterdam een monument ter nagedachtenis van de doden van Auschwitz. Het heet ‘Nooit meer Auschwitz’. De gebroken spiegels van het monument weerspiegelen een eeuwig geschonden hemel. Het is sinds 1993 te bezichtigen in het Wertheimpark, dicht bij de Hollandsche Schouwburg.
Van mei tot september 1945 vierde Amsterdam zijn bevrijding, met massale feesten. Toch zijn er heel wat mensen geweest die daar niet aan deelnamen, eenvoudig omdat ze geestelijk en/of lichamelijk gebroken waren. De nasleep van de Hongerwinter bijvoorbeeld maakte het nodig dat in Amsterdam tweeëntwintig poliklinieken voor de verzorging van hongeroedeem patiënten werden geopend.
Officieel georganiseerde feesten waren er op 26, 27 en 28 juni. Op de Dam en elders vonden plechtigheden plaats. In de Rivierenbuurt begon dit driedaagse feest al eerder. Voor maandag 25 juni, 20.30 uur, stond een Moederhulde aangekondigd, ‘om onze moeders, vrouwen en zusters te danken voor haar bovenmenselijke krachtsinspanning in de afgelopen vreselijke winter’. Spreker was dominee P.G. Kunst (we kennen hem uit aflevering 18). Plaats: Merwedeplein, bij slecht weer de Waalkerk.
De dagen daarop waren er optochten, reed een praalwagen die de rivieren symboliseerde door de buurt, en werden er kinderfeesten, gekostumeerde wedstrijden en dansfestijnen gehouden. De ernst mocht niet worden vergeten, daarom omvatte het programma van dinsdagochtend 26 juni een kranslegging op de executieplaats bij Rozenoord.
Op Rozenoord, een plek bij de Amstel genoemd naar de rozenkwekerij die daar ooit was, werden in de laatste maanden van de oorlog meer dan honderd Nederlanders door de Duitse bezetter doodgeschoten. Deze executies vonden plaats als represaille voor verzetsdaden. Op initiatief van buurtbewoners werd er in 2015 een monument opgericht. Ieder jaar houden buurtbewoners op de avond van 4 mei een stille tocht van het gebouw van Speeltuin Zuid naar Rozenoord om daar de doden te herdenken.
Je kunt Rozenoord bereiken door in de zuidelijke richting de Amsteldijk te volgen tot voorbij de begraafplaats Zorgvlied. Maar dat is een andere wandeling.
Route naar locatie 38
Links zie je de Wolkenkrabber en het beeld van Berlage. Je bent terug bij het Victorieplein.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Amsterdam Museum (route periode 1936 - 1942)
---
Transcript 'Tram 8'
Deze tramlijn reed van de Rivierenbuurt naar het Centraal Station, via de Jodenhoek. Lijn 8 vervoerde veel Joodse passagiers. De anti-Joodse acties van de NSB, begin 1941 (genoemd in aflevering 22), vonden ook bij de tram plaats. In de Weesperstraat, toen nog een smalle straat door de oude Joodse buurt, gebruikte een conducteur van lijn 8 een keer zijn wisselijzer om NSB-ers die Joden molesteerden van de tram te slaan.
Op 9 juli 1942 werd de lijn opgeheven, na het verbod aan de Joden om per tram – of welk vervoermiddel dan ook – te reizen.
Toch stapten er in 1942-1943 nog Joden op de tram – onder dwang en vaak ’s nachts. De bezetter gebruikte het trambedrijf voor het transport van de Joden uit hun woonbuurten naar de Hollandse Schouwburg en naar de treinen met bestemming Westerbork. Het beeld van de spookachtige nachtelijke tramritten is door de schrijfster Grete Weil opgeroepen in haar roman ‘Tramhalte Beethovenstraat’.
Route naar locatie 37
Je bereikt nu de hoek Rijnstraat/Vrijheidslaan. In de jaren 1923-1942 reed hier Tram 8.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Verzetsmuseum (nummer 40, 26-11-1944)
---
Transcript 'Fruitwinkel/avondwinkel De Ster'
Deze winkel was eigendom van de familie Cuijpers: de familie woonde boven de winkel. De laatste drie jaar van de oorlog was de zaak gesloten wegens schaarste aan goederen en de rompslop van het distributiestelsel. Hier zaten van eind 1942 af vier joodse onderduikers. Een van de onderduikers kon na een aantal maanden de spanning van het onderduikersbestaan niet meer verwerken. Hij maakte met behulp van vergif een eind aan zijn leven. Vader en zoon Cuijpers namen vlak voor spertijd (die om acht uur ’s avonds in ging) zijn lichaam tussen zich in, en legden het neer achter de tweede pilaar van de galerij van het hoekhuis aan de Amstellaan, nu Vrijheidslaan. Het lijk werd al gauw gevonden. Onmiddellijk ging de Duitse politie in de omgeving op onderzoek uit, maar die kon de herkomst van de dode niet vaststellen.
Zoon des huizes Eduard Cuijpers maakte een nieuwsbulletin op basis van berichten van de Engelse radio. Onder de naam De Vrije Stem werd het in een dagelijkse oplaag van ca. acht stuks getypt en uitgedeeld aan kennissen: de bedoeling was dat die kennissen op hun beurt kopieën maakten en doorgaven.
De Vrije Stem van zaterdag 5 mei 1945 (nummer 165) bracht het nieuws van de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland. Het was uitgevoerd in de kleuren oranje, wit en blauw.
Route naar locatie 36
Je passeert nummer 63. Hier zat vroeger de sigarenwinkel Sacksioni. Voor de oorlog was deze winkel gevestigd op nummer 237 en heette toen ‘Plan Zuid’. In de bezettingstijd raakte de toenmalige eigenaar als gevolg van de anti-Joodse maatregelen zijn zaak kwijt. Schuin aan de overkant op nummer 62 bevond zich ten tijde van de bezetting fruitwinkel/avondwinkel De Ster.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: NIOD (24-02-1939)
---
Transcript 'Café-ijssalon Koco'
De eigenaars van deze zaak, de uit Duitsland gevluchte Joden Ernst Cahn en Alfred Kohn, bezaten ook de ijssalon Koco aan de Van Woustraat (van aflevering 22).
Koco-Rijnstraat werd al voor de oorlog door Nederlandse fascisten tot doelwit gekozen van een anti-joodse actie. Op woensdag 24 mei 1939 had een groep NSB-ers de zaak aangevallen. Het nieuws van de aanval leidde tot felle protesten. Een aantal NSB-ers werd gearresteerd. De rechter legde drie daarvan gevangenisstraf op. Cahn en Kohn raakten de avondvergunning voor hun twee ijssalons kwijt, alsof ze mede schuldig waren. Op 12 februari 1941 werden de ruiten van Koco-Rijnstraat door WA-mannen ingegooid. Na die gebeurtenis ontstond de knokploeg van Koco-bezoekers die ook Koco aan de Van Woustraat tegen de WA zou verdedigen.
Route naar locatie 35
Je loopt verder door de Uiterwaardenstraat, langs de huisnummers 90-116. Je bereikt de Rijnstraat. Hier ga je rechtsaf. Je volgt de Rijnstraat. Je passeert twee dwarsstraten: eerst de Trompenburgstraat, dan de Lekstraat. Om de wandeling te voltooien blijf je de rechterkant van de Rijnstraat volgen. Op de nummers 71-73 bevond zich het tweede filiaal van Kohn & Co, café-ijssalon Koco.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: NIOD (20 juni 1943)
---
Transcript 'De razzia van 20 juni 1943'
Zondag 20 juni 1943 was de laatste grote razzia op de Joden in Amsterdam. De actie vond plaats in Amsterdam-Oost en in de zuidelijke stadsdelen. De Duitse politie liet zich bij deze gelegenheid assisteren door leden van de Joodse ordedienst van kamp Westerbork. Deze ordedienst, die uit Duitse Joden bestond, was in Westerbork bijzonder gehaat.
De Rivierenbuurt werd die ochtend omsingeld. Politie-omroepwagens reden door de buurt. Uit de luidsprekers schalden bevelen: ‘De Joden moeten zich voor onmiddellijk vertrek gereed houden! De andere bewoners mogen zich niet op straat begeven!’ Bewapende politiemannen kamden de buurt uit.
Ze controleerden persoonsbewijzen en dreven de joden die ze aantroffen naar het Daniël Willinkplein (nu Victorieplein), dat dienst deed als verzamelplaats.
Van de verschillende verzamelplaatsen werden de duizenden opgehaalde Joden naar station Muiderpoort in Oost overgebracht, vanwaar het transport per trein verder ging naar kamp Westerbork.
De nazi-functionarissen die in Nederland de deportaties leidden, maakten de balans op. Bij de actie van 20 juni 1943 waren 5550 (!) Joden opgehaald, waarmee van de 140.000 Nederlandse Joden er nu 100.000 geboekt stonden als ‘verwijderd’. Bleven over 20.000 Joden uit verschillende, door de nazi’s afgezonderde categorieën, zoals gemengd gehuwden. Verder waren er nog 20.000 Joodse onderduikers. De onderduikers werden, volgens de Duitse overheidsdienaren, in toenemende mate door verklikkers aangebracht.
Route naar locatie 34
Je loopt verder door de Gaaspstraat langs de speeltuin. Je kruist de Trompenburgstraat en vervolgt je weg door de Gaaspstraat. Bij de volgende dwarsstraat, de Uiterwaardenstraat, ga je rechtsaf. Deze straathoek kun je herkennen op de foto van de volgende aflevering, een amateurfoto gemaakt tijdens de razzia van 20 juni 1943.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Zuidelijke Wandelweg (still uit Youtube-filmpje)
---
Transcript 'Markt voor Joden'
Dit monument herinnert eraan dat de scheiding die de bezetter aanbracht tussen Joden en niet-Joden ook de kinderen trof. Joodse kinderen kwamen apart te staan. Het herinnert in het bijzonder aan een op 3 november 1941 uitgevoerde maatregel. Op die dag werd op het speeltuinterrein een markt geopend, alleen toegankelijk voor Joden. In totaal kwamen er vier van dergelijke markten in de stad. Andere markten waren voor Joden verboden. Na de vestiging van de markt aan de Gaaspstraat vernielden niet-Joodse buurtgenoten het hek en hingen een spandoek op: ‘We willen met de Joden naar de markt gaan’. Op het monument staat dat van de 17.000 joodse buurtbewoners er 13.000 in de vernietigingskampen zijn omgebracht.
Het monument is vervaardigd door beeldhouwster Truus Menger- Oversteegen, een vrouw uit het verzet. Samen met Hannie Schaft, het op 17 april 1945 door de nazi’s in de Kennemerduinen doodgeschoten ‘meisje met het rode haar’, maakte zij deel uit van een Haarlemse groep die gewapende acties uitvoerde.
Ieder jaar op 3 november vindt bij het kindermonument een herdenking plaats. Basisschool Het Kindcentrum Catharina aan de Vechtstraat tegenover de speeltuin, heeft het monument ‘geadopteerd’. Tegenwoordig wonen er in de buurt kinderen van allerlei afkomst: Marokkaans, Turks, Surinaams, Nederlands. Het ideaal van de speeltuin is dat deze kinderen samen spelen, zodat ze leren met elkaar te leven. Tot elke prijs moet worden voorkomen dat zich opnieuw gebeurtenissen als in 1940-1945 voltrekken. De aan de speeltuinvereniging gelieerde stichting Kindermonument houdt zich bezig met jeugdvoorlichting over de bezettingstijd en verzamelt verhalen op zijn website.
Route naar locatie 33
Je gaat de Gaaspstraat in. Bij de ingang van de speeltuin zie je een beeldhouwwerk dat spelende kinderen voorstelt, waarbij twee kinderen staan toe te kijken, zij mogen niet meedoen. Dit is het kindermonument ‘Markt voor Joden’.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (4 december 1947)
---
Transcript 'De speeltuin Amsterdam-Zuid'
Speeltuin Amsterdam-Zuid kwam er in 1923. Een van de oprichters was Henk Lucassen, die eerder ook tot de oprichters van woningbouwvereniging Amsterdam-Zuid had behoord. De idealen van de woningbouwvereniging en de speeltuinvereniging waren met elkaar verbonden.
Het ging erom dat de arbeiders goede woon- en levensomstandigheden kregen; dat ze niet meer in krotten hoefden te wonen en dat hun kinderen op een gezonde manier hun vrije tijd konden doorbrengen.
Bij de speeltuinvereniging Amsterdam-Zuid wordt tot op de dag van vandaag de sociale geschiedenis van de buurt, het verhaal van de arbeidersstrijd, in ere gehouden. Hier vlakbij, aan de Trompenburgstraat (huisnummers 45-95) staat al sinds 1915 een tastbaar resultaat van de strijd. Het is een complex arbeiderswoningen dat de arbeiders van onder meer de gasfabriek aan de Amstel door middel van hun woningbouwvereniging Amsterdam-Zuid hebben gerealiseerd.
Route naar locatie 32
Je keert de remise de rug toe en loopt door de Lekstraat naar de hoek met de Gaaspstraat. Het terrein links voor je is de speeltuin Amsterdam-Zuid.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (mei 1927)
---
Transcript 'De tramremise Lekstraat'
Op dinsdag 25 februari 1941 probeerden gemeentearbeiders in alle vroegte de door de CPN voorbereide staking op gang te brengen. De staking was een protest tegen de eerste razzia’s onder de Amsterdamse Joden (al aan de orde in aflevering 22). Omstreeks half zes die ochtend lukte dat overtuigend hier, bij de remise Lekstraat. Een conducteur die om zeven uur arriveerde merkte dat de grote deuren gesloten waren, gewoonlijk stonden ze om deze tijd open. Driemaal achtereen probeerde hij de deuren alsnog open te maken, steeds werden ze weer dicht gesmakt. Even later verscheen de directeur van de gemeentetram ten tonele, die in een toespraak trachtte de verzamelde stakers tot andere gedachten te brengen. De krachtmeting was begonnen. Een bestuurder reed uit; stakers sprongen voor de wagen. Er werd geschreeuwd: ‘Rij dan als je durft, fascist! Verrader!’ Personeel en buurtbewoners kregen manifesten uitgereikt. ‘Protesteert tegen de Afschuwelijke Jodenvervolgingen’ stond erin, en ‘Beseft de Enorme Kracht van Uw Eensgezinde Daad! Staakt! Staakt! Staakt!’
Heel Amsterdam ging in staking, het ene bedrijf na het andere, ‘’t Was als een olievlek’, schreef een journalist opgewonden in zijn dagboek. ‘Lege straten. Geen trams, bijna geen auto’s. (…) De winkels waren bijna overal gesloten. Staking – algemene staking! Tegen de Jodenvervolging, tegen de onmenselijkheid, tegen het “aan ons de straat” van WA en ander Mussertgeboefte’.
Om tien uur-half elf deed bij de remise het gerucht de ronde dat de staking verloren was. Prompt reden er weer trams uit. Maar de meeste kwam niet ver. Via de Amstellaan en de Amsteldijk ging een stoet trams naar de remise terug. ‘Gewonnen. De stilte keerde!’, vervolgde de journalist zijn dagboekverslag. ‘De straat was leeg. Op straat vlogen mensen, die elkaar tevoren nooit gesproken hadden, elkander om de hals! (…) En deze mensen, mensen die voor het eerst sinds maanden weer ronduit praatten, die hun mening uitschreeuwden, tartend, zelfbewust. Dit is onze dag! Onze Dag! Onze dag! – We zullen ze laten zien wie hier de baas is, schreeuwde een man over het volle Willinkplein!’ (Het Willinkplein is in 1946 ter ere van de bevrijding omgedoopt tot Victorieplein.)
De tweede dag van de staking, woensdag 26 februari, greep de Duitse bezetter hard in. Trambestuurders werden van huis gehaald en gedwongen de tram te besturen. Duitse en Nederlandse politie reed mee. Duitse soldaten schoten uit overvalwagens op de menigte; ook wierpen ze handgranaten tussen groepen stakers.
In Amsterdam vielen die dag negen doden. Onder druk van dit geweld gingen de meeste mensen de volgende dag weer aan het werk.
De staking had een hele nasleep. Een aantal stakers werd gevangen gezet; vier kregen de doodstraf. Amsterdam moest een hoge boete betalen. Bovendien moest de stad accepteren dat er een andere burgemeester kwam, een NSB-er. Ook twee andere plaatsen waar gestaakt was, Haarlem en Zaandam, werden beboet en van een NSB-burgemeester voorzien.
Route naar locatie 31
Je loopt terug van de Berlagebrug richting de Amsteldijk. Je steekt vervolgens linksaf over naar de hoek Amsteldijk/Vrijheidslaan. Let op de verhoogde hoekpanden die de toegang tot de buurt markeren. Dan steek je de Amsteldijk over en blijf je deze op het rechter-trottoir volgen. Blijf rechtdoor lopen, met links van je de Amstel. Je passeert de achterkant van de tramremise. Je gaat de eerstvolgende zijstraat in, de Kromme Mijdrechtstraat. Via de Kromme Mijdrechtstraat die sterk naar rechts afbuigt, bereik je de voorkant van de tramremise.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (opening op 28 Mei 1932)
---
Transcript 'De Berlagebrug'
De Berlagebrug is het enige bouwwerk in de sfeer van Plan Zuid dat door Berlage zelf is ontworpen. De brug kwam in 1932 klaar en werd meteen Berlagebrug genoemd – de bouwmeester leefde toen nog. Samen met de Amstellaan, nu Vrijheidslaan, vormde de Berlagebrug indertijd de belangrijkste zuidoostelijke toegang tot Amsterdam. De Duitse troepen kwamen in 1940 via de Berlagebrug de stad binnen; in 1945 begroetten de Amsterdammers hier de Canadese bevrijders.
Aan het brugwachterstorentje bij het midden van de brug is een plaquette bevestigd met een Engelse tekst (vertaald in het Nederlands staat er ‘Deze gedenkplaat wordt aangeboden aan de stad Amsterdam door Canadese soldaten die hebben gediend in Nederland, om de bevrijding van Nederland te gedenken, en uit erkentelijkheid voor de goedgunstige gastvrijheid verleend door het Nederlandse volk aan de Canadese strijdkrachten’).
Route naar locatie 30
Je bereikt de Amsteldijk en steekt over naar de Berlagebrug, je loopt aan de linkerkant naar het midden van de brug.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Archief Parool (eerste nummer 10 februari 1941)
---
Transcript 'Frans Goedhart'
Frans Goedhart was communist geweest. In de jaren dertig keerde hij zich tegen het communisme en fascisme, en ook tegen de Nederlandse politiek van neutraliteit, die vooral bestond in een angstvallige houding tegenover nazi-Duitsland. Vroeg in de bezettingstijd – eind juli 1940 – begon hij een gestencild illegaal blaadje, ‘Nieuwsbrief van Pieter ’t Hoen’ geheten. Hij verspreidde het zelf in zijn eigen buurt. Het zou uitgroeien tot een van de belangrijkste verzetskranten: Het Parool.
Goedhart kreeg in het begin ondersteuning van een groepje mensen die elkaar uit de Arbeiders Jeugd Centrale kenden, een socialistische jeugdbeweging. Dit was de groep rond Arie Addicks. Addicks woonde ook in de Rivierenbuurt, in de Boterdiepstraat. Op 2 september 1941 probeerden twee Nederlandse rechercheurs hem thuis te arresteren. Er ontstond een vechtpartij, waarbij zijn vader door een politiekogel dodelijk werd getroffen. Arie kon ontsnappen, maar niet voor lang: op 8 oktober hingen in heel Amsterdam plakkaten waarop stond dat hij ‘door een krijgsraad der S.S. en politie’ ter dood was veroordeeld, waarna meteen de executie had plaatsgevonden.
Het Parool hoort tot de verzetskranten die na de oorlog werden voortgezet, nu als regulier blad. Bij de kop van Het Parool staat nog altijd ‘vrij en onverveerd’ en ‘opgericht in het oorlogsjaar 1940’.
Route naar locatie 29
Je loopt terug naar de Vrijheidslaan en vervolgt je weg richting de Berlagebrug. Je wandelt hier langs de architectuur van Michel de Klerk, met de verspringende balkons. Je passeert het adres Vrijheidslaan 22, in de oorlogsjaren het adres van Frans Goedhart.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (1932)
---
Transcript 'Het Meerhuizenplein'
Voor je zie je de Meerhuizenschool, de lagere school van David Koker (van aflevering 12). Links om de hoek van het plein, naast de ronde uitbouw, vind je huisnummer 34. Op de zolderverdieping van dit adres woonde de communist Karel Neyssel die in de Spaanse burgeroorlog had meegevochten en die nu aan het verzet deelnam. Op initiatief van een ondernemende Duitse emigrant begon Neyssel een atelier waar, uit mica en kunstleer, foto-etuitjes en portefeuilles werden gemaakt. Het atelier was gevestigd in de ‘toren’ boven de zolder. Er werkten drie of vier kameraden, onderduikers en verzetsmensen. De functie van het atelier was tweeledig. Ten eerste diende het als dekmantel voor verzetsactiviteiten. Ten tweede konden de onderduikers door hun werk hier in hun onderhoud voorzien.
De atelierhouder werd in de herfst van 1942 gearresteerd en gevangen gezet. Na een verblijf als gijzelaar in het kamp Vught kwam hij in juli 1943 plotseling vrij. Hij vatte het verzetswerk weer op.
De huizen van het Meerhuizenplein en wijde omgeving – tot het Amstelkanaal en de Amsteldijk, en tot voorbij de Rijnstraat en de Vrijheidslaan – zijn in de jaren 1921-1923 gebouwd als afzonderlijk project in Plan Zuid, in opdracht van Amstels Bouwvereniging, een samenwerkingsverband van een aantal bouwondernemers. De architecten mochten hier alleen de gevelwanden ontwerpen, niet het binnenwerk. Dit wordt wel schortjesarchitectuur genoemd.
Route naar locatie 28
Je loopt verder door de Kromme Mijdrechtstraat en bereikt het Meerhuizenplein.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Delpher (eerste nummer van 23 november 1940)
---
Transcript 'De kapperswinkel van Nico Zwart'
Kapper Zwart vestigde zich hier in mei 1939. De zaak werd een vertrouwd adres voor een aantal communistische verzetsmensen in de buurt. De Communistische Partij van Nederland (CPN) was op 20 juni 1940 verboden: de partij werkte illegaal verder. Bij de nieuwe, illegale opzet van de CPN hoorde ook een ondergrondse krant. Het eerste nummer van die krant, De Waarheid, verscheen op 23 november 1940. Het bleef niet bij de uitgaven van dit blad; van de persen en stencilmachines van de CPN kwamen verder plaatselijke Waarheidsbulletins en allerlei pamfletten. De kapperszaak van Zwart diende als verspreidingspunt van De Waarheid, als basis voor plak-acties en als plaats van overleg. Dit duurde tot 1943, toen Nico Zwart gevangen werd gezet in het kamp Vught. Hij overleefde het kamp; zijn zaak kon hij op het oude adres heropenen.
Route naar locatie 27
Je keert terug naar de hoek Rijnstraat/Vrijheidslaan. Je steekt dan rechtdoor de Rijnstraat over, en volgt het linker trottoir van de brede Vrijheidslaan. Je loopt door de tweede zijstraat links, de Kromme Mijdrechtstraat. Die straat ga je in. Rechts op nummer 3, zat vroeger de kapperswinkel van Nico Zwart.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Nationaal Archief (19 februari 1964)
---
Transcript 'H.P. Berlage'
Dit in 1960 geplaatste beeld van Hendrik Petrus Berlage is gemaakt door Hildo Krop. Op de sokkel staat kortweg:
BERLAGE
BOUWMEESTER
1856-1934
Berlage kijkt hier in de richting van de door hem ontworpen en naar hem genoemde brug, de Berlagebrug. Rondom hem strekt zich het resultaat uit van zijn Plan Zuid.
Berlage ontwierp de fameuze Koopmansbeurs aan het Damrak, de Beurs van Berlage, een gebouw dat geldt als vroeg voorbeeld van het moderne, van oude stijlen bevrijde bouwen. Hij ontwierp ook ‘De Burght’ van de Algemene Nederlandse Diamantwerkers Bond (ANDB), vlakbij Artis. Met dit gebouw kon Berlage zijn ideaal gestalte geven: bouwkunst voor de gemeenschap, voortkomend uit de gezamenlijke arbeid van kunstenaars en ambachtslieden onder leiding van de bouwmeester. Kenmerkend voor Berlage was ook het nooit uitgevoerde, utopische project van het Pantheon der Mensheid, een soort tempel die de harmonie tussen de volkeren zou symboliseren en bevorderen.
Route naar locatie 26
Voor de Wolkenkrabber zie je het standbeeld van Hendrikus Petrus Berlage.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (ca. 1936)
---
Transcript 'De Wolkenkrabber'
De Wolkenkrabber van architect J.F. Staal werd in 1932 voltooid. Het flatgebouw was indertijd uniek in Nederland. Het is achtenveertig meter hoog en telt elf verdiepingen. De architectuur vertoont kenmerken van zowel de Amsterdamse School als van het functionalisme.
Enkele toenmalige bewoners van de Wolkenkrabber hebben verzetsactiviteiten ontplooid. Lou Lichtveld bijvoorbeeld. Deze trad na de dood van redactielid Gerrit van der Veen toe tot de redactie van De Vrije Kunstenaar, het blad van het kunstenaarsverzet. De Surinamer Lichtveld heeft nooit veel over zijn verzet meegedeeld – ‘’t Is maar beter stille dingen stil te laten”, citeert hij de dichter Adriaan Roland Holst. Lou Lichtveld publiceerde onder zijn schrijversnaam Albert Helman verzetspoëzie en in 1946 een biografie over Gerrit van der Veen.
Op de bovenste verdieping van de Wolkenkrabber woonde Gerben Sonderman, testpiloot en oorlogsvlieger. Hij beschikte over een in 1940 gedemonteerd en veilig opgeborgen sportvliegtuig dat hij bij de bevrijding weer in elkaar zette. Hij maakte er een ererondje mee rond de Wolkenkrabber; beneden feestte de menigte. Na een noodlanding in de Haarlemmermeer bleek het toestel niet onherstelbaar beschadigd. Piloot en vliegtuig hebben nog diensten bewezen aan het Militair Gezag, dat in de overgangstijd naar het herstel van de democratie het bewind over Nederland voerde.
Route naar locatie 25
Je vervolgt je weg door de Rijnstraat, tot de hoek Rijnstraat/Vrijheidslaan. Hier ga je rechtsaf tot even voorbij de galerij. Schuin aan de overkant van het Victorieplein zie je de hoogbouwflat die bekend staat als de Wolkenkrabber.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (ca. 1941-1943)
---
Transcript 'Café Zuid'
Voor Café Zuid vond in de oorlog een gedenkwaardige ontmoeting plaats. Het was een schitterende zomerdag in 1943. De cabaretier en radio-presentator Frans Nienhuijs had in de Rijnstraat geprobeerd met zijn distributiebonnen - en geld - voedsel te kopen, zonder veel resultaat. Hij stak de straat over – en stond plotseling oog in oog met Johnny & Jones.
Ze droegen de gele ster. Nienhuijs wist niet beter of ze zaten in kamp Westerbork; ze konden onmogelijk nu door de Rivierenbuurt lopen.
Johnny & Jones verklaarden dat zij met een paar dagen verlof uit Westerbork in Amsterdam waren geweest en zich nog diezelfde avond moesten melden om weer naar Westerbork te worden teruggebracht. Nienhuijs bezwoer het duo om onder de duiken, maar daar wilden ze niets van weten, ze hadden het naar hun zeggen goed in Westerbork.
Johnny & Jones verzwegen dat als ze niet naar Westerbork terugkeerden, de kampleiding represaillemaatregelen zou nemen tegen de achterblijvers. Het duo zal ook uitdrukkelijk hebben moeten beloven alleen gunstige dingen over het kampleven te vertellen.
Nienhuijs kende Johnny & Jones goed. Voor de oorlog waren ze met overweldigend succes opgetreden in zijn eigen cabaret-ensemble. Johnny & Jones hebben meer dan eens van Westerbork uit bezoeken aan Amsterdam gebracht, mogelijk voor hun werk in de vliegtuigsloperij. In augustus 1944 maakten ze van de gelegenheid gebruik om tijdens een nachtelijke sessie in een Amsterdamse studio hun Westerbork-liedjes op de plaat te zetten.
Route naar locatie 24
Je loopt de Van Woustraat verder uit en gaat de brug over het Amstelkanaal over. Je bent terug in de Rivierenbuurt en vervolgt je weg door het verlengde van de Van Woustraat, de Rijnstraat. Je passeert op 36, na de hoek Rijnstraat/IJselstraat, Café Zuid.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Archief Verzetsmuseum (Microfilm verstopt in een scheermes)
---
Transcript 'De fotozaak van Wim Prins'
Fotograaf Wim Prins vervaardigde in de jaren 1943-1944 microfilms van illegale documenten voor verschillende verzetsgroepen. Hij maakte deel uit van de OD, de Ordedienst, een verzetsgroep die voortkwam uit hoge militaire kringen.
Tijdens de bezetting hield de OD zich bezig met geheime verbindingen, spionage en sabotage. De microfilms van Prins bereikten langs ‘de Zwitserse Weg’ de Nederlandse regering in Londen. De Zwitserse Weg was een smokkel- en ontsnappingsroute die via het bezette België en Frankrijk naar het neutrale Zwitserland of Spanje voerde.
De OD stond onder leiding van Jonkheer P.J. Six, wiens ideaal een Oranje-gezind conservatief-liberaal Nederland was. Bij het einde van de Duitse bezetting moest volgens hem de OD de macht in handen nemen, om ‘revolutionaire woelingen’ te voorkomen.
Route naar locatie 23
Je loopt nu weer terug door de Van Woustraat, steekt opnieuw over, en vervolgt je weg langs de even huisnummers. Op nummer 190 was vroeger de fotozaak van Wim Prins gevestigd.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Advertentie Centraal blad voor Israëlieten in Nederland (sept. 1938)
---
Transcript 'IJssalon Koco'
Aan deze pui is in februari 1992 een hoge, smalle gedenkplaat bevestigd, die niet direct opvalt. De tekst luidt:
WOENSDAG 19 FEBRUARI 1941. HIER WAS GEVESTIGD IJSSALON
KOCO. EIGENAREN WAREN DE DUITS-JOODSE VLUCHTELINGEN
E. CAHN EN A. KOHN. ZIJ VORMDEN SAMEN MET VASTE
BEZOEKERS DE KNOKPLOEG DIE ZICH OP 19 FEBRUARI
DAADWERKELIJK HEEFT VERZET TEGEN DE DUITSE BEZETTER.
CAHN WERD DAAROP GEARRESTEERD EN ALS EERSTE IN
NEDERLAND TERECHT GESTELD. DEZE GEBEURTENIS WERD
MEDE GEVOLGD DOOR GROTE RAZZIA’S OP 22 EN 23 FEBRUARI
ONDER JOODSE AMSTERDAMMERS. DEZE WAREN AANLEIDING
VOOR DE FEBRUARISTAKING DIE OP 25 FEBRUARI 1941
UITBRAK. ALS MASSAAL PROTEST TEGEN DE JODENVERVOLGING.
GEDENK DE STRIJD TEGEN HET NAZISME EN FASCISME!
Begin 1941 bestormde de WA, de geüniformeerde ‘Weerbaarheidsafdeling’ van de Nederlandse nazipartij NSB, herhaaldelijk de horecagelegenheden aan het Rembrandtplein en het Thorbeckeplein. Ze probeerden daar bordjes op te hangen, ‘Joodse gasten niet gewenst’. Joodse en niet-joodse Amsterdammers vormden samen knokploegen en keerden zich tegen de WA. Tijdens een vechtpartij in de Jodenhoek raakte een WA-man dodelijk gewond. Dit gebeurde op 11 februari. Hierop werd de Joodse buurt enkele dagen afgesloten, tot 13 februari. En met ingang van 14 februari werd er op last van de nazi-autoriteiten een ‘eigen’ Joods bestuur ingevoerd: de Joodse Raad voor Amsterdam.
De WA had het onder meer gemunt op de twee Koco-zaken; de tweede Koco bevond zich in de Rijnstraat. Een rond Koco verzamelde knokploeg joeg de WA enkele malen op de vlucht. Op 19 februari 1941 werd de gebarricadeerde deur van Koco-Van Woustraat geforceerd.
De mannen die er binnenvielen kregen ammoniakgas in hun gezicht gespoten – een cilinder met dit gas was altijd in de zaak aanwezig, voor de koeling van het ijs. Helaas bleken de belagers van Koco deze keer geen WA-lieden te zijn, maar Duitsers, leden van de Ordnungspolizei. Erger kon niet.
De bezettingsmacht hield nu een ‘strafexpeditie’ in de Jodenhoek, op zaterdag 22 en zondag 23 februari. Meer dan vierhonderd joodse jongens en mannen werden door de Ordnungspolizei bijeen gedreven, mishandeld en in vrachtwagens afgevoerd. Dit alles gebeurde op klaarlichte dag. Amsterdam reageerde verontwaardigd. De tijd is rijp voor massale actie, concludeerden leden van de illegale Communistische Partij van Nederland (CPN). Het hele Amsterdamse partijapparaat werd ingeschakeld om de werkers in de bedrijven tot een algemene staking op te roepen.
De opgepakte Joden werden via kampen in Nederland en Duitsland naar het concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk gedeporteerd. Daar zijn ze tewerk te gesteld in de steengroeve; na korte tijd was niemand van deze groep meer in leven. Dat werd bekend in Nederland. Bij latere anti-Joodse maatregelen dreigden de nazi-autoriteiten eenvoudig met ‘Mauthausen’ om hun zin door te drijven. Iedereen wist dat je daar een zekere dood tegemoet ging.
Route naar locatie 22
Je loopt de P.L. Takstraat uit en gaat dan rechtsaf, door de Burgemeester Tellegenstraat. Daarna ga je opnieuw rechts, door de Talmastraat. Je kunt nog een kijkje kunnen nemen bij het fraaie Henriëtte Ronnerplein, te bereiken via de eerste zijstraat van de Talmastraat, de Henriëtte Ronnerstraat. Je volgt de Talmastraat, gaat daarna linksaf de Mauvestraat en vervolgens rechtsaf. Je bereikt nu via de Lutmastraat de Van Woustraat.
Je gaat linksaf en steekt meteen over, en loopt door tot Van Woustraat nummer 149. Hier was gevestigd ijssalon Koco.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (ca. 1940)
---
Transcript 'De Pieter Lodewijk Takstraat'
De P.L. Takstraat en omgeving vallen op door de symmetrie van de bebouwing en door de architectuur zelf. Dit geheel is een hoogtepunt van de Amsterdamse School.
Deze bouwstijl heeft als kenmerk een plastisch gebruik van baksteen: golvingen die zich over een heel huizenblok of een complete straatwand voortzetten. Daarbij dragen de vensters door hun plaats en indeling bij tot een ritmisch effect. De huizen aan de P.L Takstraat en omgeving zijn arbeiderswoningen, gebouwd in de periode 1918-1923 in opdracht van woningbouwvereniging De Dageraad. De grondslag van deze woningbouwvereniging was gelegd door de bekende socialistische voorlieden P.L. Tak en Henri Polak.
Route naar locatie 21
Je bevindt je nu niet meer in het Rivierenbuurt, maar in de Pijp. Je steekt de Jozef Israëlskade over en gaat tussen de twee aan de kade gelegen schoolgebouwen (voorzien van sculpturen van Hildo Krop) van de Berlage Scholengemeenschap door. Het schoolgebouw links diende in de oorlog als noodhospitaal voor lijders aan besmettelijke ziekten. Je wandelt nu in de Pieter Lodewijk Takstraat.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: Stadsarchief Amsterdam (1920)
---
Transcript 'De Jozef Israëlskade'
Deze kade is genoemd naar de Joodse schilder Jozef Israëls (1824-1911). In 1942 kregen op last van de Duitsers straten die naar Joden waren genoemd een andere naam. De Jozef Israëlskade werd Tooropkade, naar de schilder Jan Toorop (1858-1928). Al dit soort naamswijzigingen werden op 18 mei 1945 door het Amsterdamse gemeentebestuur ongedaan gemaakt.
Route naar locatie 20
Je loopt nu dezelfde weg terug tot aan een smalle houten brug aan de Amstelkade. Je gaat deze brug over en je bereikt dan de Jozef Israëlkade.
---
Stem: Job Cohen
Productie: Freek Schröder
Afbeelding: NIOD (editie eind augustus 1944)
---
Transcript 'Trouw'
Tot de onderduikers van de verzetskrant Trouw behoorden de redacteur Sieuwert Bruins Slot en de organisatorische medewerkster Mien Bouwman, die eerder koerierswerk gedaan had, waarbij ze per trein Joodse kinderen uit Amsterdam naar onderduikadressen bracht en terugkeerde met kopij voor de krant. De Trouw-groep had begin 1945 een zware tegenslag moeten incasseren: op 19 februari was Wim Speelman, de hoofdverspreider van Trouw en verloofde van Mien Bouwman, gefusilleerd.
Trouw was een gereformeerde afsplitsing van de vrijzinnig-protestantse verzetskrant Vrij Nederland (opgericht augustus 1940). Een conflict tussen Vrij Nederland-hoofdredacteur Henk van Randwijk en hoofdverspreider Wim Speelman leidde tot de breuk. Speelman, met zijn vele contacten, voegde zich bij een groep die plannen beraamde voor een nieuwe ondergrondse krant. Ook de vroegere Vrij Nederland-redactrice Gesina van der Molen zegde haar medewerking toe. De oprichting van Trouw vond plaats op 30 januari 1943, in het huis van Gesina van der Molen te Aerdenhout.
De bezetter heeft geprobeerd Trouw te vernietigen door middel van een ultimatum: Trouw moest ophouden te verschijnen, anders zouden drieëntwintig in kamp Vught gevangen gezette Trouw-medewerkers worden doodgeschoten. Redactieleden en verspreiders namen de meest dramatische beslissing van hun leven: Trouw ging door. De drieëntwintig werden doodgeschoten, in de ochtend van 9 augustus 1944.
Vanaf eind 1944 pakte de bezetter lukraak Nederlandse mannen op voor de arbeidsinzet – dwangarbeid - in Duitsland; veel mannen vond het te gevaarlijk worden om de straat op te gaan. De verspreiding van Trouw kwam in gedrang. Speelman stelde nu een koeriersdienst per fiets in, die vrijwel helemaal door jonge vrouwen werd onderhouden. Centrum van de dienst was Amsterdam. De dienst werkte goed en er is nooit een koerierster gearresteerd.
De koeriersters vervoerden brieven, kranten, voedsel en kleren – en niet alleen voor Trouw, maar bijvoorbeeld ook voor de LO/LKP, de eveneens uit gereformeerde kring voortgekomen hulporganisatie voor onderduikers. Na de oorlog bleven zowel Trouw als Vrij Nederland bestaan.
Vrij Nederland werd een weekblad. Het eerste legaal gedrukte nummer van Trouw hing op zondag 6 mei 1945, al voor ’s ochtends de kerkdienst begon, aangeplakt op de muur van de Waalkerk.